زیستگاههای ابی و تالابها
زیستگاه

زیستگاههای تالابی :
الف) تالاب های بین المللی
ب) سایر تالاب ها و دریاچه های سد
 
الف)
تالاب بین المللی بختگان
تالاب بین المللی طشک
تالاب بین المللی ارژن
تالاب بین المللی پریشان
تالاب بین المللی کمجان
 
ب)
تالاب کافتر
تالاب مهارلو
تالاب هیرم
تالاب هرم و کاریون
تالاب های هفت برم
تالاب برم شور
سد درود زن
سد سیوند
سد تنگاب
سد ملاصدرا
سد سلمان فارسی

تالاب های بین المللی
الف) تالاب های بین المللی

تالاب بین المللی بختگان
تالاب بین المللی طشک
تالاب بین المللی ارژن
تالاب بین المللی پریشان
تالاب بین المللی کمجان


تالاب طشک و بختگان
دریاچه های طشک وبختگان از مهمترین زیستگاهها و از نظر وسعت دومین دریاچه داخلی کشور محسوب می شود و دارای آبخیزی به وسعت25000 کیلومتر مربع می باشند. مساحت دریاچه های طشک و بختگان به ترتیب 41000هکتار و85000 هکتار است که در ارتفاع 1525از سطح دریاهای آزاد قرار دارد.حداکثر عمق دریاچه بختگان 2متر و عمق متوسط آن 5/-3/ متر برآورد شده است حداکثر عمق دریاچه طشک 3/1متر و عمق متوسط آن نیز 5/-3/ می باشد.
 
از مهمترین منابع تأمین کننده آب دریاچه های طشک و بختگان ، رودخانه کر می باشد . چشمه گمبان واقع درشمال غربی پارک ملی و پناهگاه حیات وحش بختگان در فصول پر باران با دبی در حدود   m3/S 1 دریاچه طشک را تغذیه می کند .
رودخانه کر نیز 5 کیلومتر قبل از ریختن به دریاچه بختگان به دو شاخه تقسیم می شود و هر شاخه در محل ورود به دریاچه مانند شبکه مویرگی به چندین شعبه تقسیم شده و منطقه گسترده ای را فرا می گیرد. به همین دلیل این منطقه را دو شاخ کربال می نامند. در این منطقه ابتدا گزستانها و سپس نیزارهای وسیعی پدید آمده است . میانگین 10 ساله حجم ورودی آب به دریاچه بختگان784 میلیون متر مکعب است که از این مقدار در حدود 484 میلیون متر مکعب از طریق رودخانه کر و حدود 206 میلیون متر مکعب به وسیله جریانهای موقت و بقیه از نزولات جوی تامین می گردد.میانگین 10 ساله حجم ورودی آب به دریاچه طشک 300میلیون متر مکعب برآورد شده است که حدود 47 میلیون متر مکعب آن به وسیله چشمه گمبان،218 میلیون متر مکعب از جریانهای موقت و بقیه به صورت بارش مستقیم تامین می گردد.
 
ارزشهای تالاب:
این تالاب به علت دارا بودن جزایر کوچک و بزرگ از مکانهای مهم زادآوری پرندگانی چون کفچه نوک،فلامینگو،کاکایی صورتی و.... می باشدبه همین جهت توسط توسط سازمان بین المللی حیات پرندگانبه عنوان زیستگاه با اهمیت برای پرندگان تشخیص داده شده و همچنین در سال 1354 در کنوانسیون رامسر به ثبت رسیده است تاکنون در این تالابها 95 گونه پرنده که اغلب مهاجر زمستان گذران هستند شناسایی شده است.این تالاب در ذخیره سازی آب برای اراضی کشاورزی حاشیه تالاب بسیار مهم است.همچنین این تالاب از مناظر و چشم انداز های بدیع و بی نظیری به منظور جذب گردشگران داخلی و خارجی برخوردار است. به گفته هانس لوفلر،محقق اتریشی این تالاب از معدود چالابهای جهان است که در زمستان آب شیرین در سمت شرق آن و در تابستان آب شور در سمت غرب آن در جریان است .ویژگی بی همتایی که در هیچ کجای دنیا یافت نمی شود.
 
 
پوشش جانوری
تعداد گونه های پستانداران در پارک ملی و پناهگاه حیات وحش بختگان بالغ بر 46 گونه وپرندگان 218 گونه (45 درصد از کل پرندگان ایران) می باشد. همچنین از 120گونه سوسمار ایران 16 گونه سوسمار، از 75 گونه مار ایران 14 گونه مار و از 10گونه لاک پشت 2 گونه در این حوزه موجود می باشد.بر اساس مطالعات انجام شده 23 گونه ماهی در زیستگاههای منطقه وجود دارند که 18 گونه بومی و 5 گونه غیر بومی می باشند و 5 گونه از آنها اندمیک ایران هستند.
 
پوشش گیاهی:
از میان کل گونه های شناخته شده در پارک ملی و پناهگاه حیات وحش بختگان تعداد 180گونه واجد ارزش های زینتی ،صنعتی،تجارتی و دارویی ،حفاظتی،اندمیک و دارویی بوده است بررسی گونه های ارزشمند نشان می دهد که 30 گونه متعلق به 21 جنس و 10 خانواده در این منطقه دارای ارزش ویژه ای می باشند.

 
 

تالاب ارژن و پریشان:
منطقه درطول جغرافیایی6 و 52-42 و51 وعرض جغرافیائی 44و29-26و29 دربخش جنوبی رشته کوه زاگرس ودر 60 کیلومتری غرب شیراز واقع است . درشمال منطقه ودرمجاورت تالاب ارژن روستای ارژن ودرغرب آن شهر کازرون به فاصله 20 کیلومتری قرار دارد .
تالاب ارژن :
تالاب ارژن باوسعت 2200 هکتاردرارتفاع 2000 متری از سطح دریا ودرفاصله km40 غرب شیراز درموقعیت جغرافیائی 41،52 E و35،29 N واقع گردیده است تالاب ارژن دریاچه ای باآب شرین فصلی و یوتروتروف می باشد دشت های اطراف این تالاب از گیاهان علفی ونی پوشیده شده است واز مکان های مهم زمستان گذرانی پرندگان مهاجر به شمار می رود . آب این تالاب عمدتا" از نزولات جوی تامین می گردد .
تالاب پریشان :
تالاب پریشان باوسعت 4300 هکتاردرارتفاع 853 متری از سطح دریا درفاصله km20 شهر کازرون درموقعیت جغرافیایی 48،51E   و31 ،29 N       واقع گردیده است .پریشان دریاچه ای دائمی باآب شیرین تا لب شور ودرزمره تالابهای هتروتروف می باشد . عمق متوسط دریاچه m3/1 بوده و پوشش انبوهی از گیاهان علفی ونی بخش هایی ازآن راتشکیل می دهد .این نی زارهای وسیع از مهم ترین مکان های زاد آوری گونه هایی چون پلیکان خاکستری ، اردک سرسفید ،کفچه نوک ، اگرت ، حواصیل ها ، باکلان وکشیمیان می باشد منبع تامین آب دریاچه باران ، ذوب برف وچشمه های دائمی اطراف تالاب می باشد. میزان حجم آب این دریاچه 14 میلیون متر مکعب برآورد گردیده است .
تاریخچه حفاظت
این منطقه درسال 1351 باوسعت 191 هزارهکتاربه عنوان پارک ملی و درسال 1353 باکاهش وسعت به عنوان منطقه حفاظت شده وهمچنین ازسوی سازمان ملل - یونسکو به عنوان ذخیره گاه زیستکره ارژن و پریشان معرفی گردید. تالابهای ارژن وپریشان نیز درسال 1355 درفهرست تالابهای بین المللی کنوانسیون رامسر ثبت شده اند .
 
پوشش جانوری :
این منطقه به دلیل وجود 2 تالاب بین المللی ارژن وپریشان پذیرای بیش از 200 گونه پرنده ازانواع مهاجر وبومی باشد که برخی از این گونه ها جزو گونه های حائز اهمیت ویا درحال انقراض می باشند . گونه های آبزی وکنار آبزی : پلیکان خاکستری ، حواصیل ارغوانی ، کفچه نوک ، اکراس سیاه ، باکلان کوچک ، اردک مرمری ، فیلوش ، غاز خاکستری ، طاووسک ، انواع آبچلیک ها و اردک ها
گونه های خشکی زی: درنا ، کبک ، تیهو ،عقاب طلایی ،شاه باز ، دلیجه ، جی جاق ، کمرکولی و. . . به علاوه تنوع اقلیمی سبب گردید تا 49 گونه پستانداراز جمله پلنگ ، قوچ ومیش گربه جنگلی روباه معمولی گرک و. . . درمنطقه مشاهده می شود . دشت ارژن نیز زیستگاه گونه منقرض شده شیرایرانی می باشد هم اکنون گوزن زرد ایرانی نیز درمحدودة این منطقه دروسعتی 175 هکتاری نگهداری می شود همچنین 9 گونه ماهی ، 3 گونه دوزیست و 37 گونه خزنده دراین منطقه یافت می شوند .
پوشش گیاهی
دربلندترین ارتفاعات منطقه ( قله چاه برفی باارتفاع 1290000 درختان سرو کوهی به صورت پراکنده روییده اند واز کمی پایین تراز قله جنگل بلوط شروع شده که بخش عمده ای از منطقه رامی پوشاند از دیگر گیاهان منطقه می توان ارژن ، کیالک ، کنار، بنه ، گون اوواش وانواع گرامنه ها نام برد .



 
تالاب کمجان:
 
تالاب کمجان (53° A 05' E و 29° A 40' N ) قبلا مشتمل بر 10000 هکتار تالاب آب شیرین دائمی و دشت‌های سیلابی فصلی بود. این تالاب به همراه تالاب های طشک وبختگان در لیست کنوانسیون رامسر به عنوان تالاب بین المللی به ثبت رسیده است اما در محدوده مناطق تحت مدیریت واقع نگردیده است.زهکشی تالاب برای کشت برنج از سال 1967 آغاز شد و با زهکشی قسمت اعظم تالاب به اراضی کشاورزی و شالی تبدیل شد. پس از آن 5250 هکتار از تالاب باقی ماند که شامل نیزارها Phragmetis sp و دیگر گیاهان غوطه‌ور آبی در حاشیه کانال‌ها و همچنین اراضی شالی بود. گونه‌های غالب گیاهی در این منطقه عبارتند از: Carex sp,Phragmites sp, وگیاهان تیره Chenopodiacea و گیاهان علوفه‌ای. در سال 1981 (1360) 3 کانال توسط جهاد سازندگی به منظور افزایش سطح زیر کشت در تالاب کمجان احداث گردید. این کانال‌ها پوشش گیاهی تالاب را از بین برد و به مرور تالاب کمجان خشک گردید. اهالی روستاهای حاشیه تالاب در بهمن‌ماه 1388 در اقدامی خودجوش با بستن کانال‌های زهکش قدیمی حیاتی دوباره را به تالاب بازگرداندند. برای نخستین بار پس از سال‌ها جمعیت فراوانی از پرندگان آبزی و کنار آبزی در تالاب مشاهده گردید. همچنین گونه های چوب پا و سلیم معمولی در تالاب جوجه آوری دارند. روباه معمولی از گونه های پستاندار منطقه است . درحال حاضر مساحت تالاب نزدیک به 1000 هکتار است.
 
سایر تالابها و دریاچه و سدها

سایر تالابها ؛ دریاچه ها ؛ سدها (پشت بندها)

تالاب کافتر
تالاب مهارلو
تالاب هیرم
تالاب هرم و کاریون
تالاب های هفت برم
تالاب برم شور
سد درود زن
سد سیوند
سد تنگاب
سد ملاصدرا
سد سلمان فارسی

تالاب کافتر
 
دریاچه کافتر یا شادکام از تالابهای آب شیرین استان در حوزه آبریز رودخانه سیوند و در مسیر همین رودخانه در نواحی سر آب در 110 کیلومتری شمال شیراز قرار دارد. حوضه آبریز دریاچه کافتر در حد فاصل 28 و 30 تا 15 31 عرض شمالی و 53 51 تا 56 52 طول شرقی قرار گرفته است. دریاچه از اهمیت به سزایی در سیستم طبیعی حوضه به لحاظ حفظ منبعی برای جذب پرندگان مهاجر و پرورش ماهی به شمار می رود. کافتر اولین ایستگاه پرندگان مهاجر در استان به شمار می رود. این دریاچه حدود 25 میلیون متر مکعب حجم دارد و مساحت آن در حدود00 46 هکتار و ارتفاع آن از سطح دریا2307 متر می باشد. حداکثر عرض دریاچه 5/4 کیلومتر می باشد. عمیق ترین قسمت دریاچه دارای عمق 5/3 متر در وضعیت پر آبی می باشد. منبع تامین آب تالاب کافتر رودخانه شادکام با دبی متوسط 1 متر مکعب و آهکی است. کیفیت آب دریاچه در پایان دوره بارندگی بهترین و در آغاز بارندگی نامناسبترین است. گونه های شاخص تالاب عبارتند از:تنجه، چنگر معمولی اردک سرحنایی،خوتکا ؛اردک سرسبز،غاز خاکستری،عقاب دم سفید، انواع پرندگان کنار آبزی. اراضی حاشیه تالاب محل زمستان گذرانی جمعیت های 1000 تایی درنا است.
شکار غیر مجاز، معرفی ماهی کپور به تالاب، صید غیر مجاز از عوامل تهدید تالاب می باشد.
تالاب کافتر در سالهای اخیر بطور کامل خشک بود که با بارندگی 580 میلی متری زمستان گذشته نزدیک به 30 % آن آبگیری شد.


 
تالاب مهارلو                                  
حوزه آبریز دریاچه مهارلو در محدوده جغرافیایی 14 ◦52 و تا 28 ◦53 طول شرقی و00 و◦29 تا ◦57 و29 عرض شمالی قرار دارد و در 20 کیلومتری جنوب شرقی شیراز قرار گرفته است.طول این دریاچه 31 کیلومتر و حداکثر پهنای آن 11 کیلومتر است. مساحت آن 24000 هکتار و عمق متوسط دریاچه 50سانتی متر و عمیق ترین نقطه آن درپرآب ترین فصل 3 متر می باشد.این دریاچه در غرب به وسیله رودخانه باباحاجی رودخانه چنار راهدار و رودخانه خشک با جریان فصلی و متناوب و از شرق از مسیل نظر آباد و از اطراف توسط آبراهه های متعدد تغذیه می شود. در حوزه آبریز دریاچه مهارلو چشمه های متعددی وجود دارد که بیشتر آنها در دامنه ارتفاعات آهکی است. آب دهی آنها قابل توجه بوده اما به طور صحیح از آنها بهره برداری نمی گردد و بیشتر بدون استفاده به دریاچه مهارلو می ریزد. همچنین دریاچه مهارلو عامل کنترل سیلاب و حذف روان آبهاست. در حاشیه تالاب روستائیان به کشت گیاهان سازگار با خاکهای شور نظیر پنبه مشغول اند.
 تالاب مهارلو بخشی از منطقه شکار ممنوع مهارلو نیز به شمار می رود.این تالاب زیستگاه زمستان گذرانی پرندگان مهاجر به شمار می رود و هر ساله میزبان جمعیت فراوانی از فلامینگو هاست که از آرتمیای موجود در این دریاچه تغذیه می کنند.پرندگان شاخص این تالاب عبارتند از:فلامینگوی بزرگ در جمعیت های بالای 4000 قطعه، تنجه، انواع کاکایی ، انواع پرندگان کنار آبزی:گیلانشاه بزرگ،سلیم کوچک،انواع آبچلیک ها
در اطراف تالاب گونه های متنوعی از پرندگان خشکی زی،شغال، گربه وحشی، کفتار و روباه نیز مشاهده شده است.
                     

 
تالاب هیرم
 
تالاب هیرم در 60 کیلومتری شمال شرق شهرستان لار در جنوب استان و در مجاورت روستای هیرم واقع گردیده است. تالاب در موقعیت 7.1”  52 ◦27 عرض شمالی و29.9”   52’◦53 طول شرقی واقع شده است. مساحت تالاب 8000 هکتار می باشد.
این تالاب در حدفاصل یک رشته کوه و جاده ای که منتهی به روستای هیرم می شود امتداد یافته است. در حاشیه تالاب نی زارهایی به چشم می خورد که مخفیگاه خوبی برای برخی گونه ها نظیر چنگر هاست. منبع تامین کننده آب تالاب، چشمه هیرم و نزولات جوی می باشد. این تالاب به رغم وسعت کم از تنوع گونه ای بالایی برخوردار است. خشکسالی، چرای دام، عبور جاده و شکار بی رویه از عوامل تهدید در این تالاب به شمار می رود.
گونه های تالاب: درنا، فلامینگو، کفچه نوک، انواع اردک و پرندگان کنار آبزی و کاکایی
 

تالاب هرم و کاریان
 
تالاب  هرم و کاریان جزو دریاچه های آب شیرین و فصلی استان است که در حدفاصل عرض شمالی38  13 ◦28 و طول شرقی2/3 27 ◦53  واقع میباشد.وسعت تالاب هرم و کاریان 10000 هکتار است. دریاچه هرم به صورت یک نوار کشیده 180 کیلومتری در غرب حوزه آبریز و 100 کیلومتری شهرستان لار در جنوب فارس واقع گردیده است. عمق متوسط آن در فصلهای پرآب به 2 متر می رسد و در سالهای کم آبی تالاب خشک می گردد. در سالهای پرباران دریاچه ممکن است به مدت 4 ماه آب داشته باشد. نزدیکترین مناطق مسکونی به تالاب روستای هرم ، کاریان ، احمد محمود و شهرهای جهرم و بنارویه می باشد.
چشمه های بنارویه و جهرم منبع اصلی تامین آب دریاچه می باشند. به همین سبب آب این دریاچه شیرین است و برای مصارف کشاورزی استفاده می شود. عمق متوسط آن 2/ متر و میزان حجم آن در حدود 20 میلیون متر مکعب در سال می باشد. میزان حجم آب دریاچه بستگی مستقیم به بارندگی سالیانه دارد. در سالهای پرباران، دریاچه ممکن است به مدت 4 ماه آب داشته باشد.
تالاب هرم زیستگاه زمستان گذرانی جمعیت های بزرگ درنا و انواع اردک می باشد. گونه ای خشکی زی پرندگان خاص جنوب از جمله زنبور خور کوچک و سبز قبای هندی در کنارستان های اطراف تالاب مشاهده می شود.
 


تالاب هفت برم:
تالاب هفت برم در 50 کیلومتری شمال غرب شیراز واقع گردیده. این محدوده از 7 برکه (برم) آب تشکیل شده است. در گذشته تالاب زیستگاه حایز اهمیتی برای گونه اردک مرمری و اردک سرسفید بوده. با معرفی ماهی کپور به تالاب فعالیت های صیادی تالاب را امن نمود. همچنین اراضی حاشیه تالاب تغییر کاربری یافته و به باغ تبدیل شده است و منطقه امنیت چندانی ندارد. تاکنون محیط زیست از حریم تالاب حفاظت نموده است. در حال حاضر 3 برم از 7 برم تالاب آبدار است.
 
 

دریاچه ها . سد ها



دریاچه سد درودزن
 
      این سد بامختصات جغرافیایی10 23 ◦ 52 طول شرقی و عرض شمالی 30 12 ◦30 در سال 1350 برروی رودخانه کر احداث شده است . سد مذکور خاکی بوده ودارای ارتفاع 87 متر ، طول تاج 710 متر وحجم مخزن 993 میلیون متر مکعب می باشد . این سد درانتهای شرقی واحد هیدرولوژیکی کامفیروز قراردارد . مساحت دریاچه 3000 هکتار است. اراضی تحت آبخور این سد به طور عمده دردشت مرودشت – درودزن ، واقع گردیده است . در یاچه پشت سد به زیستگاه مطلوبی برای پرندگان آبزی بویژه راسته پلیکانیان و غواص ها تبدیل شده است.
 گونه های شاخص: پلیکان پا خاکستری، غاز خاکستری، انواع کشیمیان، انواع اردک و پرندگان کنار آبزی


 
دریاچه سد سیوند

مختصات جغرافیایی:     
سد سیوند درشمال مرودشت و 13 کیلومتری سعادت شهر – واقع می باشد . این سد ، سد خاکی باهسته رسی می باشد که نوع سرریز آن آزاد بوده وطول تاج آن 600 متر است . گنجایش کل مخزن سد 255 میلیون متر مکعب بوده وگنجایش مفید مخزن 142 میلیون متر مکعب وحجم آب قابل تنظیم سالانه آن 100 میلیون متر مکعب می باشد . مساحت دریاچه 2200 هکتار است به رغم اینکه سد سیوند هنوز به مرحله آبگیری نرسیده با این حال جمعیت پرندگان در این منطقه چشمگیراست. در سال گذشته کلنی جوجه آورگونه پلیکان پا خاکستری در دریاچه پشت سد مشاهده گردید.
 

سد تنگاب

بر روی رودخانه فیروزآباد و در 12 کیلومتری شمال غرب شهر فیروزآباد احداث گردیده است. سرآب اصلی رودخانه فیروزآباد از چشمه های حنیفقان بوده (با آبدهی کل بین 5/2 تا 5 متر مکعب بر ثانیه) که حدود 23 دهنه چشمه با دبی های متفاوت در سر آب رودخانه را تغذیه می نماید.حجم سد 103 میلیون متر مکعب می باشد. در فصل پاییز انواع گونه های اردک در دریاچه پشت سد مشاهده می گردد.
مختصات جغرافیایی: 39R 0708171 , 3161564


 
دریاچه سد ملاصدرا
مختصات جغرافیایی:            
 
این سد ازنوع خاکی- سنگریزه ای باهسته آب بند بوده که دراستان فارس ، درشهرستان اقلید بر سر شاخه اصلی رودخانه کر که " تنگ براق " نیز نامیده می شود درسال 1381 احداث گردیده است . حجم مفید مخزن این سد 411 میلیون متر مکعب بوده وبا هدف افزایش 100 میلیون متر مکعب به حجم دریاچه سد درودزن به منظور توسعه 10 هزارهکتار اراضی دشت کربال ، تولید 100 مگاوات انرژی برق آبی و افزایش عمر سد درودزن احداث گردیده است.مساحت دریاچه 1500 هکتار است.
دریاچه سد ملاصدرا در سالهای گذشته که تالاب کافتر خشک بوده اولین ایستگاه پرندگان مهاجر در فارس به شمار می رفته است. این دریاچه ذخیره مطلوبی از آبزیان دارد.

 
دریاچه سد قیر (سلمان)
سد مخزنی سلمان فارسی (قیر) در استان فارس و 200 کیلومتری جنوب شیراز بر روی رودخانه قره آغاج که از کوههای زاگرس سرچشمه می گیرد در محل تنگه کارزین احداث گردیده است. حجم مفید سد 1236 میلیون متر مکعب می باشد. دریاچه سد قیر با وسعت 4850 هکتار در 60 کیلومتری شهرستان قیر و کازین واقع گردیده و گونه های پلیکان پا خاکستری، کاکایی و باکلان و را حمایت می کند.
مختصات جغرافیایی: 39R 0700769   , 3160098